YEKO ARDIL: Qirkirinek du portre

Sogomon Tehliryan di dadgeh de parastina siyas kir. Gotina w ya drok wiha b: Min mirovek kut, l ez ne kujer im.

08 Mart 2017 arşamba | PolitikART

Qirkirina miletn ne Misilman di saln daw yn mparetoriya Osmaniyan de yek ji byer trajediyn her mezin n Kurdistan, Rojhilata Navn heta dinyay ye. Gelek caran bi hejmar belgeyn drok ahidiyan behsa mijar t kirin. Di rastiy de tita qirkirin an ser mirovan serhatiya van mirovan bi xwe dikare gelek bhtir tesrker be bhtir rastiya w qirkirin li ser ry mirov bixe. Tehliryan Talat Paa li Berln kut Komtas Vardapat ku yekemn muzkjen li Ewrpay di asta zanist de ji rojhilat qeblkir ji bo v yek du mnakn ba in.


Min kesek kut l...

Sogomon Tehliryan 2y Nsana sala 1897an li Erzngan hate din, 23y Gulana sala 1960 li Emerkay koa daw kir.

Di Hezrana sala 1915an de Tehliryan bi d, s xwk, zava bi xwarziy xwe y du sal re hat koberkirin. 

Gava koberiya bi dar zor ya dewleta Osman bi nav tehcr dest p kir, Tehliriyan 18 sal b. Li gel malbat bi sedhezaran Ermenn ji jin zarokan pkhat ber wan dan Dra Zor. Di r de li gel zilma lekern Tirk wisa j gund derdorn Tirk yn sivl j r dikirin, her i di barn wan de heb talan dikirin ew dikutin. Cendirmeyan dest avt xwka w. Sogomon ji ser xwe derb xwar gava pit du rojan hat ser hi xwe cesed kek xwe li ser bedena xwe dt. Ser w bi bivirek hatib pare pare kirin xwna w j bi ser Soghomon ve herikb. Di nav cesedan de y diya w j heb, l eta xwe ya zarok di hembz de kek xwe d nema dtin. Jineke Kurd a navsere ew veart, birnn w derman kirin, pitre j bi kincn Kurd ew ber bi ran ve bi r kirin. Sogomon p li ran ma, pa j derbas Gurcistan b. Li gel arta Rs hat Erzngan, xaniy xwe y wranby dt. 

Sala 1920an hat Berln. Tehliryan di 15 Sibata sala 1921 li kolana Hardenberg a Berln Talat Paa y ku yek ji paayn sereke yn qirkirina gel Ermen wisa j geln din b, bi guleyek kut. 


Ez ne kujer im

Sogomon Tehliryan di dadgeh de parastina siyas kir. Gotina w ya drok wiha b: Min mirovek kut, l ez ne kujer im.

Tehliryan di encama darizandin de beraet kir, ev babet niha j bi pirsnanan ve dagirtiye. Elmanyay awa biryareke wisa dab? Li gor analzn heta niha kir, sedema v yek ew b ku Elmanyay nexwest doz dirj bibe vegere darizandina qirkirin ku dewleta Tirk j d tevl bibya wisa j Elmanya bi xwe j hevkarek girng Tirkan b, di komkujiy de j risteke w ya girng heb. A diduy j reweke oreger ya xurt li Elmanyay li dar b, v j bandor li her byer p re j li dadgeh kir. Ya sisiy, bi rast j dozger dadgern w dem yn Elman, Tehliryan wek kujerek nedtin, kiryara w di nav aroveya xweparastina gelek de nirxandin.


Navek proz li ber dil gel Ermen

Tehliryan pit alakiy Sirbistan, li wir bi Anaht Tatikian a ji Erzngan re zewic. Pitre demek li Belkay jiya Emerkay. Di sala 1960 de li Kalforniyay koa dawiy kir. Li ser gora monment a Tehliryan fgra qerteleke zrn kevirek di ikl mar de hatiye klandin. Herwisa end peykern Tehliryan li Ermanstan j hatine kirin. 


Komtas ango trajediya mirovahiy

Komtas Vardapet, Gomtas ango bi nav rastn Sogomon Kevork Sogomonyan. Ermen, helbestvan, muzkjen, serek koroy kee.

Sogomon Sogomonyan di 26 lon yan j 8 Cotmeha sala 1869an li Kutahyay weke zaroka malbateke bi muzk re tkildar Tirkaxv, hat din. Di yek saliya w de dya w di 10 saliya w de j bav w mir. Heta 1881 li cem dapra xwe jiya, li dibistana Ruhban a Emadzn xwend destrnameya keetiy wergirt. Nav hozan gel y Ermen y di sedsala 7an de jiyay Katolkos Gomdas li xwe kir. L bi pnaseya Vardapet ku di wateya papaz de ye j nasyar b.


Doktoraya xwe li ser muzka Kurd kir

Pit ku di Koroya Muzk ya Emadzn de cih girt, hat Berln li Zanngeha Kaiser Friedrich Wilhelm de li xwendina muzk dewam kir. Di sala 1899an de doktoraya xwe ya muzk kir, xaleka balk ya di jiyana Komtas de j ev e ku doktoraya xwe li ser 13 berhevokn newayn muzka Kurd amade kiriye. Ev xebat niha j di nav klaskan de wek xebateke zanyar ya girng t hejmartin. 


S hezar newa berhev kirin

Li devern gund oltern cih geriya bi qas 3000 strann gelr yn Ermenk berhev kirin. Berhevkirinn w yn Tirk, Kurd Fars j hene. 

Berhema w ya her navdar resen Badarak a Ltrj ya lah ye. Sala 1892yan dest p kir, l nekar biqedne. Kes yek ye ku ji dervey Ewrpay wek mirov muzk di Cemiyeta Muzk ya Navnetewey de hatiye qeblkirin. Li Ewrpay, Misr li gelek devern Tirkiyey muzk cra kiriye gotarin pk kirine.

Pit sala 1910an li Stenbol jiyaye. Koroya Gusan a ji 300 kes pkhat, damezirandiye.

Bmuzk, b peyvn bikeser ber xwe da gor

Pit Qanna Tehcr (Koberiy) ya 24 Nsana sala 1915an Komtas j di nav koma 235 Ermenn bijare de hat girtin. Roja din bi 185 Ermenn Stenbol re li trn siwar kirin sirgn ankiriy kirin.

Ji ber zextn dplomatn biyan Talat Paa near ma bi fermaneke taybet Komtas komeke hunermendn Ermen vegerne Stenbol. Komtas pit hi xwe wenda kir, p li nexwexaneya ly pitre j li Pars di senatoryomek de hat razandin, wisa j 20 saln xwe yn dawiy li wir derbas kirin. 

Di 18 saln daw yn jiyana xwe de h piyano bi kar nean, helbest nenivsandin, stran negotin h nepeyiv

Di 20 Cotmeha sala 1935an de li Pars koa daw kir. 


Abdey gora Sogomon Tehliryan 



466

YEN ZGR POLTKA