rok hebn li Kurdistan ku kes ew nedigotin

Min tim hewl da helbest binivsim, wek din j metnn teork n felsef yan j siyas binivsnim. L li wir ez gihitim deverek, yan j d menzleke wisa hat ku min nekar behsa her tit bikim, her tit vebjim.

13 Eyll 2017 arşamba | PolitikART

Luqman GULDIV



Xwnern Kurmanciy bi gotineke di cih de ne mubalexekir, nezan meydana edeb ya Soraniy ne. Jixwe her cenab te ye, ji bil s romann te yn wergerand Kurmanciy, me nekariye em xwe berdin derya peyv xeyaln te, xwe berdin w bra romansaziya te. Ji ber w j bi destra cenab te, bila ev hevpeyvn bibe, hevpeyvneke gera li nav tecrbeya te ya romannivsn. V ezmna te keng awa dest p kir? 

Romana min a yekem Merg Taqaney Duhem sala 1986an min li navbera snor Iraq ran de nivs, di dema er de. Ez li gundek bm, hem rxiyab ji ber er. Dewleta Sedam Hisn hem gundn Kurdistan anbn xwar hem wran kiribn. Min nexwest ez bibim esker. Tev end hevryn xwe, em li iy dijiyan. Min li wir nivs romana xwe ya ewil. Ev romaneke pik e, behsa peywendiya du birayan dike. Yek ji wan bi ser desthilat ye, li aliy rejm ye, y din j oreger e. Ev rok j ya van herdu birayan e. Ji gelek kesan ve ye min ev roman di dema birakujiy de nivsiye. L di rastiy de min ev roman gelek beriya er birakujiy nivs. L tu rastiy biv, min nedixwest bibim romanns. 


Naxwe, hing k tu kir romanns? 

Min dest bi romaneke mezin kir. Ez xwe l m, min bhtir hezar rpel nivs. L bel dema ez ji Bar Kurdistan derm, m am. Ew roman her bi min re b. Niha li vir li Elmanyay j li ber dest min e. L ji ber ku min bi destan nivsb, h keysa min li paknivsa w nehat, min qet nikarb w paqij binivsim. 

Nav w Kaj Gulebax e. Pit w dema hatim Elmanyay, komputer heb, kompter kar min gelek hsan kir. Min dikar yekser binivsim, sererast bikim. Ji ber w j di demeke kurt de min romana xwe ya duyem nivs bi nav warey Perwane. Ew der bar du xwkan de ye ku li civakeke gelek girt, gelek dn, li derve girt dijn. Li ser jinan zexta siyas civak ya mezin heye. Yek ji wan tev dostek xwe li mekanek rast t ku bi ten aq evndar l dijn. Ev aiq ber xwe didin mekanek ku nav w Aiqistan e. Xwka din j li qutabxaneyeke dn dimne. Ha ev romana min, warey Perwane, niha werdigernin Elman sala b, ew j bte weandin. 


sal j romaneke din a cenab te hat weandin bi Elman  

Wergera Elman ya romana min ar Musqar Sipkan e bi nav Die Stadt der weien Musiker ji Unionsverlag der. Her weanxane ye, lihevkirina me ew e ku sal carek yan pirtkek yan j du pirtk bn weandin ne bhtir. 

Ez niha bi romana xwe dewam bikim. Romana min a syem, Duwahemn Henar Dunya b. Ew li ser zarokan, er birakujiy, pkhatina siyas ya Bar Kurdistan b. Tesreke w ya mezin heb. ya rast ez bi rya v roman li Kurdistan hatim nasn.


Gelo kesek, titek, byerek b tu ber bi nivsandina roman ve bir, i qewim li wir?

Min tim hewl da helbest binivsim, wek din j metnn teork n felsef yan j siyas binivsnim. L li wir ez gihitim deverek, yan j d menzleke wisa hat ku min nekar behsa her tit bikim, her tit vebjim. Bi helbest ten min nekar her tita bi dil min b fade bikim. Yan j gelek mucered dima, ji ber ku helbesta min ne nber b hinek mucered b. 

Jixwe bi ziman nber felsefe siyaset mirov nikare behsa her tit bike, yan j her tit vebje. Min j gelek felaket li Kurdistan dtin, gelek byer hatin ser min hem j di nava min de bn, bi min re bn. Min xwest titek bikim ku van tecrbeyan hemyan xilas bikim yan j hinek ji wan vebjim, behsa wan bikim. Di nava min de daxwazeke ewqas xurt da der, zexteke wisa xurt peyde b ku ez bibjim, belk ez dikarim v bi serhatbjiy bikim, bi rokek. 


Ango diviyab tu bib serhatbjek?

Bel, bi rengek ji rengan ev arensa min b. Hing min hewl da bi w romana kurt dest p bikim. Di rastiy de ev temrnek b, min xwe l elimand a rast. Ji ber ku hing tesreke mezin a wjeya Emerka Latn li ser min heb, Gabriel Mrquez, magic-realzm tesr li min kirib. Min dixwest bi zar w reng nivsn bikim. ya rast mirov dikare bibje, ev roman tra xwe serket b. bi ser van de j ewqas rok, serphat hebn li Kurdistan ku kes ew nedigotin. Bi ya min ev xebnet b, mixabina wan b, ji ber ku belgekirineke wan a wjey neb. Min ew valah, ew kmas didt.


Gelo te di nava civak te her wiha ew hewldana ku van byer serphatiyan ji br bike, dt? Hewleke xwe tina ji rabihuriya xwe?

Er, tam j ew b ya min hs dikir. Ji ber v yek j min tim gelek li ser broketiy nivs. Di romana xwe ya dawiy de j min li ser broketiy tehlkeya brokebn nivs. Min carinan j behsa aliyn ern yn brokebn kir, ma ne mirov nikare zanibe, ka brokebn w i bike. Ev meseleyeke gelek nakok e manezell e. Gelek felaket qewimn, mirovan miamele bi wan re dikir weke ku titn normal bin, ew ad ya rojane normal bin. Ya rast min dixwest li dij v asaykirina felaket titk bikim. Di nava min de rokbjiyeke serphatiya Kurdan heb. Ev bi rast j di hinavn min de b. Min ba dizan, dema mirov mna drok behsa byerek bike, mirov nikare behsa her tit bike. Hing ew xeta str a byern siyas heye, l bel mirovn ji rz, ew ku mirov ji wan re dibje n pik, ka i hatiye ser wan, ka i hat ser mirovan, Kurdan di van zeman dewranan de ev ji bo yn ji derve bi temam xerb sil e heta ji bo me j ji bo tevahiya dinyay j. Ev ji bo min hem sedemeke mezin hem j motvasyoneke mezin b ku roman binivsim, ku ez bibim serhatbjek. 


Gelo huner dikare me rizgar bike?

ar Musqar Spkan li ser w kirina bi nav Enfal e Sedam Hisn sala 1988an qeder 182 hezar Kurd bi zind enfal kir. roka msqarek ye, kureke ku li flt dixe, dikeve ber v pvajoy ber w dane ber bi Bar Iraq ve. li wir li gundek ku bi ten jin l hene, dimne. Li wan deveran hin gund hene ku ten jinn lafiro hene, gundn fuh ne li wan gundan malbatn ji rresm nnin. Ev msqar, fltjen li w n li mzk dixe, ew jin direqisin. Ev roman bhtir li ser maneya muzk, maneya ebedbn, li ser peywendiye di navbera bedew ebedbne de ye. helbet di zemanek wisa de maneya huner i ye, di nava er, hilweandin tevahiya van felaketan de gelo huner dikare me rizgar bike, bi hewara me ve b? Gelo huner ji bo me mirovan dikare i bike? 

Romana pncan, Xezelns Baxekan Xeyal b, wergera w ya Ingilz j hat kirin. Ev romaneke mezin e li ser pywendiya di navbera helbest siyaset de. Min bi v dixwest ya rast bibim rokbj veguherne struktur avahiya siyas ya Kurd li Bar Kurdistan. Pit raperna mezin rizgarbna ji Sedam Hisn, siyaseta Kurd bi carek bi awayek radkal ber xwe guhert. Ji tevgereke oreger, a modern demokratk ber xwe da yeke mit ji skandal hetketiyan, bi ser ve mit idet, mit bertlxwer, Ya min dixwest vebjim ew b, ka ev awa qewim? Ew mirovn ku dixwestin Kurdistan rizgar bikin, ew oreger, dema hatin ser hukim, bi carek veguherin titek bi temam cih.


L te ev tra xwe z kir? awa b, tu awa bi ser v mijara vegotin ve by?

Rast e min z nas kir gelek z dest p kir binivsim j. L di v romana pncan de gelek figurn cih hene. Her yek serphatyn wan hene, tecrbeyn wan hene. Di v roman de giraniyek li ser hizra felsef, li ser wjey, helbest hz, desthilatdariy heye. Hz i ye, di navbera hz helbest de i peywend hene, tkiliya di navbera rast xeyal de i ye; ev hem ji wan pirsan bn ku diviyab min bi wjey bersiva wan bidaya. 


Li vir destra te hebe, ez hin pirsn ji rza romanan der ji te bikim; firrn, bgiran bn di romana te de gelek derdikeve p. Ev i ye ji bo Xwed, ima firrn, ima bgiranbn, tu dixwaz ji xwner re i bibj?

Di romana min Ap min Cemd Xan de ev bi giran derket p. v yek pa xwe di romann din de j endbare kir. Di warey Perwane de j end fgur hene hewl didin bifirin. Du rastiy biv, min dixwest behsa me Kurdan bikim, ku em nikarin piy me li ser zemn, li erd bimnin. Em gelek bstqrar in, pleke siyas dikare ber me bide ber bi deverek ve pleke din b me gelek hik radkal biguhuere, ber me bide devereke din. Weke mnak li Bar Kurdistan ber bay siyas xwe ewqas radkal di demeke ewqas kurt de guhert, em wextek marksstn gelek xurt bn. Me minaqee dikirin li ser marksizm. Hema hema hem Kurd marksst bn. hema te dt bi carek hem bbn neteweperest. Bi ser de pleke deolojiya dn, slam hat b xwed domnanseke diyar di nava civak de. Min dixwest nan bidim ku di droka me bi xwe de me rya xwe, ber xwe nedt. Ev ji me nehat. Em hna j di nava bahozek de ne. Min dixwest bkarakterbna me ya siyas xz bikim, nan bidim. 


Bi destra cenab te ez dikarim wiha rove bikim, te ev ne weke rexneyeke li eltn siyas ye, l terfkirina di nava wjey de ya temam civak ye; l bel bi kjan armanc?

Min dixwest civaka me, droka w, ji w j bhtir serdemn cih di rabihuriya me ya siyas de bi roman vebjim. Min ev veguhernn bi lez hem dtin, ew di ser min re bihurn. Tesra wan li min b. Mirov nexasim j li Bar Kurdistan nizanin ka ew i dixwazin. Gelo ew dixwazin bi rast dewleteka wan a Kurd hebe, ya gelo ew dixwazin dewleteke wan a demokratk hebe. Ka ew xwe awa bi ben din n Kurdistan ve girdidin? Ka ew bi dinyay ve xwe awa girdidin. Min dixwest v tkiliya bi pirsgirk ya di navbera mirov drok de, di navbera mirov mekan de vebjim. Ha hing ev fgurn bgiran peyde bn. Ev figur carinan hewl didin bifirin yan j birevin. Bi her hal ew carinan nikarin li ser erd, li ser zemn bimnin. Ev bigewdekirineke sembolk b ji bo v diyardey. 

Ji vir j ez ber xwe bidim romana xwe ya ean. Ew j Qok Balinde Xemgnekan b. Ew j hatiye wergerandin Kurmanciy. Roman li ser evn dinyay ye. Ev roka jinek ye ku s mr dil dikevin, l ew wan dide ber ezmnek; ji wan re dibje hn mr tim behsa evn dikin, l evn i ye? awa evna we dikare bistqrar be. Lewma we ti tit nedtiye. Hn ten li v bajar bn. Haya we ji dinyay nne. Ti tecrbeya we nine. Bi v reng ew wan hersyan dine gereke li dinyay erka wan e ku cureyn kmdt yn ivkek bnin mal. Bi ser de j div her yek ji wan serphatiya xwe ji n ve bibje. Pitre j hesab ew e ku ew biryar bide, ka k bi destre ku p re bizewice k b destr e.  


Gelo min rast fm kir, di v roman de Sewsen dibje, mirov li cih l ne nezan in; ji bo ku hjay titek weke evn nirxbilind bin, dive bhtir zanibin bibnin ji ber v evndar xwe dine dewra alem?

Er, bi temam wisa ye. Naskirina xwezay, jingeh, dinyay, di v roman de evndar weke titek wisa hatiye swirandin ku peywendiya w bi titn din re heye. Evndar ne ten peywendiya du mirovan e. Evndar peywendiya mirov tevahiya chan ye. Sewsen Fkret j fgureke balk e. L weke gelek fgurn romanan, figureke neasay ye. Raste her s mrn di roman de vediguherin figurn neasay ji ber w yan j li ser daxwaza w. Min dixwest bi v beek ji droka jina Kurd j vebjim. Ew j jinek e, l ew tim li mal dimne. Pirtkxaneyeke w heye li mal. Ew gelek pirtkan dixwne. L ew tim li mal dimne. Ha ev jina tim li mal dimne ji wan mran dixwaze ku dinyay bibnin. Ew dixwaze bi avn van mran dinyay bibne. Yan min xwest ev serphat wisa be. Bi v ez serphatiya jinan hinek vedibjim. Li Kurdistan pirraniya jinan bi xwe nikarin dinyay bibnin. Ji ber w yek mrek weke modemek bi kar tnin da ku dinyay bibnin.

Bguman, di nava roman gelek serphatiyn din tev hem byern siyas j dihewne, nexasim j yn pit sala 1992yan li Kurdstan rday. 


Ev gelo ezmna nifek hvnemay ye?

Herdu, hem xeyal hviyn me hem j yn nif min neman, ikestin. Me hemyan felaketn gelek mezin dtin em nikarin hema wisa bi carek wan ji br bikin. Tesreke v ya mezin heye li ser tkiliyn me bi dinyay re. Ji ber v yek, min ev rew bi karaktern xwe bi gewde kir. Heta bi siyasetvann hal hazir hey j, di romann min de ew j ne raz ne ji rew. Tkiliyan wan j bi pirsgirk e bi mekan re, bi zeman re. Ya rast, pirsgirkn hemyan n mezin hene. Ew j ne raz ne. 


Romana te ya heftem weke Ap min Cemd Xan ku b ew li ber xwe dibir li Kurmanc hat wergerandin. Me behsa firrn di romana te de kir, l em dibnin ku Cemd Xan by radeya xwe difire, ba w li ber xwe dibe ben w j di dest hinn din de ye. Bi ser halan de j her cara dikeve broke dibe. Ma bila i bba, ya ku li gor te maql diviyab i be?

Ji bo min gelek trajk b bra me weke netewe gelek lawaz b. Em tim ji br dikin ka i qewim. Min di nava van felaketan de mirov dtin, ku hema hema her tit ji br kirin. Ha, li dij v brokebn min xwest titek binivsim. Cemd Xan bi rast j v brokebn bi gewde dike. Ew koma v brokebn ye. Ji ber v yek niha di trlojiya xwe ya daw de ku berga w ya daw van rojan li Bar Kurdistan ap dibe, ez li dij v brokebn, nebna bra drok tdikoim. Nabe ku mirov drok, her tita qewim, felaketan hema wisa ji br bike. Ya maql ew e ku mirov her tit veguherne tecrbe ezmnan. Mixabin em Kurd nizanin, nikarin qewmn serbihuriyn xwe yn trajk veguhernin ezmnan, tecrbeyan. Em droka xwe pirrcar dikin. Ya maql ew e ku mirov v drok, van serbihuriyan her car ducar, scar pirrcar neke. Nexasim j li Bar Kurdistan em droka xwe her pirrcar dikin. Ji sala 1966an ve duparebna di navbera Barzan Celal Talaban de pirrcar dikin. Her nifa ku t, nifek li pey ya din v duparebn ji n ve hildiberne. Min wisa hs dikir ku div ez titek li dij v brokebn bikim, lewma ew ten dikare ber me bide felaketan yan j b karakterbna siyas.


Te behsa trlojiya xwe kir, her du bergn p li Bar Kurdistan der n. Ya syem amade ye, muhtemelen dema hevpeyvna me hat wean din ew j der die. Ev trloj behsa i dike? Gelo em li benda ahesereke din a Bextiyar El bin ku li zimann din j werin wergerandin?

Romana min a hetem e, bea yekem a trlojiy. Bea yekem bi nav Ketiy Firtekan e. Serphatiyeke gelek dirj e. Serphatiya siyasetvanek Kurd e ji sala 1947an heta roja me ya ro. Karakter sereke oregerek e, pmergeyek e ku di du orean de cih xwe girtiye. siyas ew hatiye asteke bilind. Er, di vir de j tim ji n ve pirsa li ser broke bn xwe dide der. oreek di nava mirov de, i be j dikarin xirab necisane bin. Tkiliya di navbera ore weke nimne xirabiy i ye? Yan j bi pirsa gelo ore j dikare weke desthilatdariy xirab be? Pirsn bi v reng gelek pirsn din n ji hev gelek cih min hewl da bi wjey bersiva wan bidim. Di v roman de j weke di romann min n din de dinyayeke xeyal ya fantastk heye. L ev metnek gelek dirj e ya rast mirov nikare bi kurt behsa v roman bike. Ev trloj hem bi v reng ye ya rast.

Di navbera trolojiy de j min romaneke din j nivs. Hewarakan Danyal ya rast ev romana min a her daw ye bi rengek. Li Silman ap b. Min bi v roman xwest droka serphatiya erq bi drok serphatiya du bajaran vebjim. Nav van bajaran xeyal ne. Min bi wan xwest roka serrakirina teror, ya idet, tund tjiy bi rya roka du bajaran bibjim. Nexasim j serrakirina DAI, anda serjkirin, anda mirov kutin, ev tit li rojhilat awa peyde bn, ji ku ve hatin, min xwest bi Hewarakan Danyal bersiv bidim van pirsan. 


Te got, hestn di biwara anda Kurd de li cem min xurt bn, li min zorek heb ku ez bibim rokbj xwe, y w civak, l ka kes ji te re rok gotine, mesela dayika te rok ji te re digotin?

Nexr, dayika min rok nedigotin. Li mala me s rokbj hene. Yek j dapra min ji aliy bv ve b; ew rokbjeke harqulade b. hema hema hem rokn Hezar evek min ji w bihstin. W bi xwe nedizan ku ev rokn ji hezar evek ne. Min j pa t derxist ku ew rok n hezar evek ne. Tita w ji min re digot gelek elaqedar v pirtka erq b. Bav min j serphatbjek pirr ba b. L di navbera dapra min bav min de cwaziyek heb. Bav min tim roman dixwendin dema em zarokn w pik bn, ew ji me re weke ku rok bin, vedigotin. W gelek romann Tolstoy, oloxov gelekn din ji edebiyata Rs ya Frans weke rok digotin. W gelek dixwend ji me re bi awayek gelek hsankir digot. 


Gelo ew mamoste b? piek exs ye, l gelo ew j komunst b?

Er wele, te t derxist. Ew mamoste j b komunst j b. Ew di destpk de endam Partiya Komunst a Iraq b. Bi Ibrahm Ehmed wan re. Ew gelek di girtgeh de mab. Li iy j gelek mab. Bi her hal ew rokbjek harqulade b, gelek ba b. Ji bil w rokbjeke din heb, yeke gelek ba ew j jinapa min b. Dema zarok bye dapra w ji w re gelek rok gotine. Bi ser de j ew van roka dikare gelek ba bibje. Xulase, er di malabat min de s rokbjn min hebn ku gelek biaqil bn. 


Weke mna di Diwahemn Henar Dunya de kl hene, xwe in, bi rast j reng didin vegotin, l ne ten ev, ew dil figurn di nava roman de j xwe dikin. L ew kl km in. Gelo derfeta te nne tu wan zde bik yan j tercha te ye tu wan km bihl?

Xisleta Kurd a pirr xwe, pirr bedew e ev; ev kl bix we ne. Tev ku di nava felaketan de dijn, Kurd miletek dilxwe in, miletek pkenn e, mzkeke me ya dilxwe heye. Di nava milet din de ku felaket mna me bi ser wan de hatibin mna me dilxwe bin, min nedtine. Wan felaketn weke me mezin nedtine, l mzka wan ji ya me bi gelek xemgntir e. Ez v di xislet karakter Kurd de gelek ern dinirxnim. L her wjenivsn e, em hewl didin titek bavjin ser v w ya ku zext geleke li ser, ew a ku birrna w, kula w gelek dijwar e bnin meydan.

Ruh min ruhek Kurd ye, ez rastiy bibjim. Ji ber w j ew kul birnin di mjy wje de ji br nebe bimne. Ji ber w yek ez hewl didim gelek behsa wan kul birnan bikim, qala wan xeman azaran bikim. Tev v j, ji br nae ku insan Kurd, insanek e ku iyana w ya dilxweiy heye, iyana w ya strangotin heye, iyana w ya pkenn heye, heta di nava trajediyan de dikare peywendiyeke komed durist bike. Ev j pirr girng e. Bi ten Kurd dikarin pywendiyeke ev end komed bi trajediy re deynin. 



Cihek ji xwebniy re tim heye


V car em ber xwe bidin aliyek din n karaktern te yn roman de. Ew tim neraz ne, ji mekan xwe, ji rewa xwe ya siyas civak ne raz ne. ima ev nerazbna ji mekan, zeman rewa siyas civak? ima ev xemgn lgerna bexteweriy barek giran e li ser fgurn te? 

Muhtemel e ku elaqeya v yek bi nif min li Bar Kurdistan re elaqedar be. Ne ten ez, nif min bi serbihur serphatiyn xwe muhtemel e v diyar dike. Mnak, ez ji 18 sal heta 32 saliya xwe li nava ikeftek de bm. me hemyan ev felaket hem dtin. Me Enfal dt, me rn bi slehn kmyew dtin. Bi ser van de j me jihevdeketin felina siyaseta Kurd siyasetvann Kurd dt. Me ahid li van kir.

Bifikire, xewnn me hemyan n gelek mezin hebn dema Sedam Hisn y. Di xeyala me de titeke weke utopyay heb. L bel hem serbinhev b, hem berbad b. V yek j kir ku tkiliya nif me bi mekan, drok rastiy re veguherand tkiliyeke gelek bi pirsgirk. Ji ber v yek hem fgur karaktern min ji v nif ne, ya rast ji tecrbeya min bi xwe ne. 


L dsa piek hv heye, maye, lgernek heye!

Ji bo min pirsa mezin tim ew b, heger azad nemne, ji dest bie, div em i bikin? Azadiya me nne, l bel belk em nikarin w bibnin, yan j belk ew nabe para me. Belk em di er ji bo azadiy de her tit j ji dest bidin. L dsa j, aliy me y insan, berpirsiyariya me heye; hing j tim ev pirs li pber me ye, em dikarin i xilas bikin, i dikare bifilite? Mesele, ya rast di hem romann min de ev e, felat, rizgarkirin. Em mirov dibe ku em siyas ne serket bin, yan j deayn xwe yn siyas nikaribin pk bnin, nikaribin wan veguhernin heqqet, l bel dsa j em dikarin di nava v serphatiy de, di nava v rok de titek rizgar bikin, j xilas bikin. Ji ber v yek ji romana xwe ya duyem heta bi romana xwe ya dawiy ez behsa rizgarkirin dikim. Mirov dikarin i xilas bikin. Bedewiy rizgar bikin, heqqet bifilitnin, nirxn exlaq xilas bikin, heta pak xwerbna di jiyan de rizgar bikin. Ez bi israr im li ser v nuqtey. Bi ya min tim gelek tit hene ku mirov dikarin wan rizgar bikin, wan ji tkn rizgar bikin.

Em siyas ne serket bin nikaribin deayn xwe yn siyas bi cih bnin j, l bel berpirsiyariya me ya exlaq dimne, erka me ya beramber mexdrn din j li cih xwe ye. ez dixwazim behsa v bikim, v yek vebjim.


Xwerbneke paqiy heye li cem hin figurn te, mirov dinihre li cem karaktern ku ji bo xwner muhtemel e xirab j bin, xuypaqiyek heye, nisb ye, l heye; gelo tu hviy bi v reng dabe dik?

Ez wisa dest p bikim, min gelek z, gelek bi ciwan nivskarn mna Albert Camus, Freud xwendin. Ez gelek gumanbir bm; li cem min tim silbneke ji mirovan heb. Ez ji dil bim, ya rast min dixwest xwe ji v yek xilas bikim di wjey de, min dixwest qehremann wisa biafirnim ku bikin ku ez xwe ji v silbna beramber mirovan xilas bikim. Ji ber v yek j heta li cem wan karaktern necis, ew n bi xisletn xirab ne barkir, ez hewl didim nan bidim ku ew j mirov in. Aliy wan insan heye, rast e li cem wan ew potansiyel heye ku xirabtir bin ji mirovn din, l bel bi her hal ew ne necis bi xwe ne. Min dixwest di wjeya min de figurn necisane hilnebernim, da ku di serencam de ez xwe ji v silbna xwe ya beramber mirovan xilas bikim, w li dv xwe bihlim.

Jixwe, ez bawer nakim ku ew xeta hik a ku qenc xirab, ba ne ji hev qut dike di heqqet de nne. Tim di karakterek qenc de hinek xirab heye, yan j di her karakter xirab ne de hinek aliyn qenc hene. Jixwe, ji ber v yek min hewl da, di rastiy de awa ne wisa mirovan nan bidim. 


Jiyann tky, evndarn dil bilkul, kesn xeyaln wan bi cih nehat; pjna pesmzmek, rebniyek heye. Gelo Bextiyar El rebnek e, yan w hewl daye roka rebniy yan j rebnan bibje?

Nexr, ez qet nikarim bibjim ku ez rebnim. Belk exs ez rebn bim, l bel min nexwest v pesmzm di roman xwe de evqas zelal bi gewde bikim. Min tim karakter rok wisa hna ku cihek, mekanek ji xwebniy re bimne. Cihek ji xwebniy re tim heye. min gelek li ber da, da ku ev cih mekan xwebniy tim bimne.

Le li aliy din rastiyek heye, figur karaktern romann min di nava felaketan de dijn, di nava drokeke xwnby de. Jiyaneke wan a em j re bibjin normal nne, ji ber w yek j ew nikarin dr v rewa di nav de bin. Min j dixwest weke gelek nivskaran serphatiyan binivsim ku di wan de xwn idet nebe. L ev ew karakter in ku bi wan rxandin, wrankariyan, parebn, jihevqetiyan diriyanan re rbir mane, ev di ser wan re bihur ne; bel serphatiya min a exs ji wisa b, civaka min j wisa b. Nabe ku ez derewan bikim. Nabe ku ez behsa titn xwe bedew bikim, l heqqet titek bi temam cih cwaz be, drok yeke bi temam cwaz be. Bi ser de j me bi ten er wrankar dt. Em ro j di nava v wrankariy bi xwe de dijn. Li Bar Kurdistan, li Rojava, li Rojhilat, li Bakur, tim felaketek heye ku bi ser me de t, li me Kurdan diqewime. Ji ber v yek j min hewl neda ku ez fgurn leheng, bi avn xwebn li dinyay dinihrin bi xwe j li dinyayeke xwe in. Bi ya min wjeyeke bi karaktern bi v reng gelek kir, gelek nereel gelek dr heqqet ye.

Figurn romann min di nava felaketan de ne hem dizanin ku hema hema ti kes nne ku karibe wan rizgar bike. Ji ber v j ew dixwazin bi xwe titek bikin, titek bi ser bixin. ha ev hewldan bi xwe ye hviya me.


Bi Elman pirtka te ya bi nav Hinara Daw ya Dinyay hat belavkirin, serket b; l ji bo te awa b, hem di war tkiliya te bi xwneran re hem j di war tkiliya bi weangeran re?

Bi kurt, pirr ba b. Kitb bi Elman hna 25 roj b derb, li ser lsteya rexnegiran a SWR` de ku li Elmanyay navdar e, li rza 7an b. Ev weke mczeyek b, lewma ji bo ku mirov van pirtkan bixwne gelek dem div, pit w binirxne hna pitre pirtk dikevin v lstey. L Hinara Daw ya Dinyay bi ten pit 25 rojan kete v lstey li piya gelek romannsn mezin n dinyay cih xwe girt. Di lsteya Litprom de j b yekem, ev lsteyeke ji bo wjeya ji dervey Ewrpay ye. Bi v away xwe roman serketinek b. Pit w ez vexwendim gelek deveran di tevahiya rojname kovarn mezin girng de li ser roman hat nivsn. Di demeke gelek kurt de gelek serket b. 


Ji bil van derdorn profesyonel, xwneran j xwe gihand te, wan awa roman dinirxand?

Er, gelekan fikra xwe ji min re digot, gelekan ji min re dinivs. Gelek heyran roman mabn. Hna j, ha ro bi xwe j ez mirovan dibnim ku heyraniya xwe ya ji bo v roman fade dikin. Beriya bi end rojek ez bajar Swsrey li Leukerbad bm. Li wir min du caran hin be ji romana xwe xwend. Li wir ez rasta jinek hatim, w ji min re got, ez ji Berln trn siwar bm pirtka te di dest min de b. Jinek bi carek li hember min rnit min dt ew j pirtka te dixwne. herdu j heyrana roman bne. Wek din min gelek komn xwendin dtin ku roman xwendine pitre li ser minaqee kirine. 


Em Kurd bi rengek di romana te, karaktern romana te digihijin, li away vegotina te serwext dibin, girdaneke me serhatbj romanns xweber dibe, l ji v anda xerb ya ku dike ev mirov heyrana romana te bibin i ye?

Ez bawer dikim tevahiya swirandina roman ye, ji karakteran heta bi serphatiy. Nexasim j ew ziman helbest ji bo pexan. Ew gelek behsa v aliy helbest y vegotin dikin. Li vir hema hema h nay nasn. Em dikarin bibjin ku ev ziman di pexan de li vir gelek km bye. Helbet ew dinyaya ji bo wan egzotk e. Li vir ez p hisiyam ku mirovn li rojavay dinyay di guh g de ne, haya wan ji bay felek nne, her droka me ye. Ka i qewimiye li Kurdistan, ka trajediyeke me ya awa heye, li ser van titan ew bi ti tit nizanin. Di ser wan de dmen wneyn gelek git hene ku ne heqqet n ti elaqeya wan bi heqqet re nne. Dema ku ew di serphatiyek de v bibnin bixwnin, hing kliyeke ok hizirn bi ser wan de t. Bi ya min pirtk ev fonksiyon ba bi cih an. w dikare bike ku xelk ok bibe bihizire. 

Di roman de kl hene ku li cem me pareyn jiyana rojane ne, l bel li vir weke ku beeke ji aliy mtolojk jiyan be t dtin. V j ez heyran xwe hitim. Bifikire ew byer serphatiyn normal, pareyn jiyana rojane, tesreke efsn li xwnern Ewrp dikir. Trajediya Kurdan efsn b ji bo Ewrpiyan.


Sedema hatina Elmanya?

Di dema xwe de, hing, pit raperna sala 1991 em civakeke rewenbr bn. Em pirr rexnegir bn. Me gelek rexne digirtin li siyaseta Kurd, li deolojiyan li hizban, li dn li civak digirtin. Kovareke me heb bi nav Kovara Azad. Ji bil Kovara Azad gelek alakiyn me yn din j hebn. Her ser end mehan me hefteya rewenbr yan j hefteya and me li dar dixist. Em gelek dipeyivn. Em ciwan bn, em gelek hrsraby bn, pirr navmr bn, xewnn me yn mezin hebn. Dema li pey van er navxwey dest p kir, ev xewnn me hem, awa bibjim, weke ku li ber b bin. 

Civakeke gelek tirsnak derket hol. Ne dida der ka niyazn w i ne. Kar rewenbr li Kurdistan gelek zehmet b, psr li rewenbriy pirr hat tengkirin. Ev sedemeke mezin b ku ji Kurdistan der biim, bm vir (Elmanyay), li vir fr ziman bibim, li vir asoya ber xwe ya rewenbr mezintir bikim, li vir rberek azadtir heb ji bo em bipeyivin. Bi ser de j nexasim hing ne diyar b, ka Kurdistan w bikeve jr dest Sedam Hisn yan na. Ev hem pirsiyarn mezin bn hing. Hing min biryar da li dervey Kurdistan li mekanek azad ji bo nivsn peyde bikim, biafirnim. 


ima niha tu venager Kurdistan?

Van saln dawiy gelek caran nhatina Kurdistan min kir. L li vegera bi temam nafikirim, lewma ez wisa his dikim ku li vir pirr azadtir im. bi ya min pirr girng e ku ez li vir kar ji bo edebiyata Kurd bikim. Lewma edebiyata Kurd her li nav xwe bimne, her xwe bi xwe be nikare bij. Ew div hewl bide derkeve, bie nav zimann din, andn din. Pirr girng e ez ji bo wjeya Kurd bixebitim li vir.


Bextiyar El y bav rokbj?

Dema ku kea min zarok b, her ev min ji bo w rokek dikir j re digot. ro j ew rok li bra w ne. Tecrbeyeke pirr xwe b, hem ji bo min j ji bo w j. ro j dema t bra w, yan j nav wan rokan tn bra w, bi wan dike. Tita ku ez di v meseley de her zde xema w dixwim ew e ku, ew rokn min hing dikirin digotin, niha min hem ji br kirine. Min yek ji wan j nenivsiye. Min qeyd j nekirine. 


Bextiyar El rojane i dike?

Wele mirovek di jiyan de i bike ez j dikim. Qehw vedixwim, ay vedixwim. Digerim. Gelek hez ji sefer get dikim. Pirr dixwnim, pirr dinivsim. Jiyana min sefer, xwendin, nivsn e, gelek xwehal im ku li gel dostn xwe varan rnim, ew kesn ku li ber dil min bi nirx in. Ez gelek hez ji mzk dikim hez dikim zind j guh bidim muzk ji ber v j gelek caran ku derfeta min hebe, ez keys l bnim diim konseran yan j operay. 


Ji serhatbj mzka Kurd tu k diecibn?

Ji muzka Kurd ez gelek hez ji kevnn wek Mezher Xaliq, Maml, Hesen Zrek dikim. Ez bi kfxwe guh didim mzka kevin a klask a Faris, ya Ereb. Km caran Umm Kulsm, l bhtir Abdulkerm Hafiz, Feyrz ez li wan dihisnim. Her muzka klask a rojavay ye, ez pirr hez dikim li Bach, Vivaldi, aykovsk bihisnim, ew n ku mna serphatiyn min, rokn ez wan dibjim, datnin radibin, natebitin.


Xwnern Kurmanc km in, l wan kman hez ji roman te kir; tkiliyn te bi weanxane xwnern Kurmanciy awa b?

Ya rast zde ez ehrezay rewa Bakur nebm, min xwe nas nedikir, awa ap dibin, k diwene awa t belavkirin. Hing Kak Besam Mistefa romana min wergerandib Kurmanciy, bi Ebdullah Keskn re li hev kirib ku pirtkan biwenin. Bi qas dizanim, pirtk hatin weandin. Ez wisa bibjim, bi min gelek xwe b. Ji bo heger kitbeke min b wergerandin Kurmanc, gelek zdetir bi dil min xwe e ku bibe Elman yan Ingilz yan j Frans. Ji ber ku xwnerek min li Bakur pirr girngtir e ji xwnerek min li Elmanyay. Hez dikim ev yek pira di navbera me Kurdan de xurt bike. ez gelek p ad bm ku min dt, kitbn min awa li Silman hatin pwazkirin, bi heman reng li Mrdn Amed hatin pwazkirin. Min xwnern xwe dtin ku bi heman reng bn. Ez beriya bi du salan li Amed Mrdn bm. Li Amed Mrdn min civnn pik n xwendin kirin, hejmareke mezin a xwnern xwe j min dtin. Ez bi nivskaran re rnitim. W yek j ez gelek kfxwe kirim ku kitbn min gihitin tra xwe xwneran. 


Tu romana Kurd, nexasim j ya Soran xwe nas dik dikar li ber fikr bona romana chan j bigir; bi ya te romana Kurd ber bi ku ve die?

Bi ya min gavn mezin avtine. Km ziman hene li dinyay ku di demeke ew end kurt de karn gavn evqas mezin biavjin. Bi heman reng km edebiyat heye ku di demeke ewqas kurt de karn gavn evqas mezin biavjin. Div em ji br nekin ku ev mohleteke bst salan e ku em ziman edeba Kurd bi temam bi azad bi kar tnin. Ewrpay j ji bo me bergehek afirandiye. Tev hem zehmet keyn hey j, bi ya min roknivsna Kurd metnn gelek ba bedew weke berhem anne der; hem li Bar bi qas min xwend li Bakur j. Ez wisa difikirim ku ev pirrbna edeba Kurd gelek balk e. Bi ya min di siberoj de zdetir bibe, kmtir nebe. 


Gelo te wergern ji Kurmanciy ber bi Soran ve xwendine?

Nexr, min nexwendine. Bel bel min xwendiye, min wergera romana Helm Ysiv xwendiye. Yek j Sobarto b ya din j Gava Ku Mas T dibin. Wjeya Helm wjeyeke zor ciwan e. Ez w bi nivskarek zor ba dizanim. Ez wisa di w digihim ku ew trajediya Kurd bi semboln xwe, bi ziman xwe y taybet bi waz xwe fade dike.

Her xisleta nber a romana Helm e, tirs di nava wan de cihek mezin girtiye. helbet ew meseleya ka tirs di nav insan Kurd de dewra xwe dike dike. Ji bo min ev aliyek gelek balk b di edebiyata Helm de.

Pit v serphatiya roman nivsna te, bi destra cenab te pirseke hik yekser ji te bikim; ji bo te dibjin Mrquez Kurdan, gelo tu Mrquez Kurdan yan Bextiyar Eliy me y?

Ya rast ew e ku ez Bextiyar El me. L, helbet Mrquez nivskarek gelek mezin e. nexasim j di destpk de gelek tesra Mrquez li min b j. L bel cwaziya her mezin e beramber edebiyata Emerka Latn ew e ku felaketa hat ser me gelek dijwartir mezintir e. Mrquez gelek li ser arensa exsan ferdan ser dine. L bel, ez weke nivskarek Kurd nikarim bi ten li ser arensa ferdan bixebitim, bikim. Ji ber ku em weke neteweyek gelek caran li ser hev wran bn. Er! Ji ber w yek j di rokn romann min de vzyoneke siyas, civak ya zelaltir ekeretir heye. Helbet ez j cih didim ferdan, hewl didim wan xurt ava bikim, ez hewl didim drok bi rya ferdan vebjim. Bi rya ferdn pik ewn ku li xwar in para bhtir, hewl nadim drok vebjim, l bel hewl didim ew e ku drok li ser mirov ferdan dihle, vebjim. 

Cwaziyeke din j ew e ku kargeriya hikayetn kevn n Kurd, anda kevn a Kurd semboln Kurd gelek li min bye. Ez wisa hest p dikim ku ev j cwaz e ji edebiyata Emerkaya Latn. 



448

YEN ZGR POLTKA