LERZAN JANDIL: Kar perwerdey de msalde balk

Bi ava kerdena dewletan, qij girs ferq nkeno, perwerde byo pareyde kar dewlete. Seke ma droke de k vnenme, dewletan ke kar xo y perwerdey rind kerdo, sere de k het lekerye de, ky hukum xo biker hra, ky aran xo r ertan cuyene y rindan biyar ca.

09 Mayıs 2017 Salı | PolitikART

Bin bingeekuya perwerdey de mordem taybetye mekteban domanan qijan fam keno. L ratye de perwerde tenya meselaya domanan qijan nya. Perwerde binge de domanan qijan, l plan ar k gno xo myan. Yan tawo ke mordem perwerdey ra qes keno, o taw hem perwerdey domanan qijan, hem perwerdey kesan plan, hem k perwerdey ar pro pya ano re zon.

Seke zanno, ser herdan de kes ar ke her het ra rav y, perwerdeyde rind ra derbaz by bi n rav yayi xo xizmeta kesan ya k ar xo kerda.

Tawo ke mordem droke de nya dano, ekera vneno, ke kesan ke b zanayi/lm yayi dinya vurno, kesan ke fikir felsefey newey ard ser herdan, kes ke nsanan re bye rayber pro perwerdey de bingey rind ra derbaz by.

Perwerdey ju doman de, ya k mordem de rol malbata d, derdor d, ya k qebla ara d b guman est o. Eke malbate, derdor, qebla qij feqr, b qewete qtdar b, ert perwedey ben giran mkan perwerdey k ben enik. 


Perwerde byo pareyde kar dewlete

Bi ava kerdena dewletan, qij girs ferq nkeno, perwerde byo pareyde kar dewlete. Seke ma droke de k vnenme, dewletan ke kar xo y perwerdey rind kerdo, sere de k het lekerye de, ky hukum xo biker hra, ky aran xo r ertan cuyene y rindan biyar ca.

Droke de na derheq de xl msal est . L kaleka msanlan bnan de msalo tewr balk mparatorya Japonya wa.

Japonya dut mudahaleyan qewetan Ewropa de destpk sedsera 17ne de falyet msyoneran meshyan kerd qedexe hetan myan sedsera 19ne Ewropayijan de tekly xo zaf kerd km. L tawo ke Amerka bi poltkaya xo ya gemyan bi topan Japonya arde re ok, ke wa Japonya seba qewetan mperyalstan y rojavan lmanan xo bikero ra, Japonya ancya kewte taloke, ke opena bikuyo bin bandora Ewropayijan. 


Dem Restorasyon Mej

Sera 1876 de bi rijnayena dktatorya lekerye, demo ke z Restorasyon Mej no naskerde, dest kerd ci. Poltkaya no dem a bye, ke Rojavanij het maryal de zaf bi qewet . L mordem kno tenya bi ekan nan bidro qewetan mperyalstan ro. Na poltka k teknk, zanayene, lm kultur rojavanijan musayene kerde vazfeyde, karde ark.

Tawo ke n z mparatorya Osmanijan- bi zor Ewropayijan dem feodalzm ra derbaz dem moder bibo de, Rojavanij qij nizm dyne bi naye k bin bandora kaos anar de byne goga kay qewetan mperyalstan. Gere Japonya seba ke taybetyan xo y arkyan bievekno, zaf rew raya rojavanij byene girewte. Her beo ke Rojavan tede hukum rameno, gere d ra bro musayene.

No dem xo modernze kerdene tasr xo yo girs zon Japonk ser ro k kerd. Hetan Restorasyon Mej Japonk zonde cematde feodal hyerark b. Xiznaya ekuyan Japonk nzdye nmey ra zder in ra bye. Dem zolasyon de sedseran 17 19ne de Japonya tenya Holland de tkly tcaret ava kerd b bi naye k Hollandk ra ekuye dn girewt. L dem Mej de hurndya ekuyan Hollandk ekuyan ngilizk girewt. Japonk de seba xl yan ke svlzasyon rojavan de rolde girs kay kerden, ekuy n b. 


ngilizk dinya de hukum ramena

No derheq de zonzanayox Japonan Mor Arnor (1847-18899) sera 1873 de derheq zon Japonk de zonzanayox William D. Whitney y re, Amerkanij-Yale de, nya nivisneno:

B hetkarya nk zon ma seba qet ju armanc komunkasyon nyamne musnayene ya k gurnayene. No feqrya d nan dano. Rav yena svlzasyon Japonya de rest zerya bela ar. Zon ngilizk yo ke dewam n svlzasyon yo, hem gurnayena nk hem k Japonk kerde bin bandora xo. Qeweta komersyela (bazirganya) ar ngilizk qeskerdox, ewro ra Dinya de hukum ramena, zanayi cuyena komersyele edetan xo musnena ar ma. Seba naye k hewcey zon ngilizk musayene seba ma ra bya elzem. No myan aran de seba xoserbyayi ma ju girdayox o. N ertan de zon mano feqro ke xca dorawa ma cayde bn de nno qes kerdene, nkno dut bandora ngilizk de bivejyo. Xora welat de cay xo girewtena qeweta helm elektrk ra dime, na qet mumkun nya. ar mano ntelgent van musayene wo ke wazeno bingey ratya xiznaya zanayi rojavan, huner dn fam bikero, nkno naye bi komunkasyonmedyumde qels nebawer bikero.

Qanun dewlete qet roj nkn bi zon Japonk br nivisnayene. Sebeb pro seba terk kerdena d qes ken.  (Florian Coulmas, Staat und Sprae). 


Gelo hal ma senn o?

ike bi transfer teknolojyo ke het Ewopayijan Amerkanijan ra amne viratene, bi musayena kultur huner Ewropa bi sazyan dewlete y ke angor sazyan Eworpa am ava kerdene, htyacya termnolojyde girs vete meydan. No k sedsera 20ne de seba aran ke p de mend, b sebeb teknk, lm dare kerdene de ravr berdena zon xo.

Bi na raya rate, bi metodan modernan bi planan ke rind am fikiryene Japonya her het de: Zon, perwerde, teknoloj, lm de bye dewletde moderne ar Japonya k b arde wayir perwerdeyde bingeyn serkewtey.

Ma gelo hal ma senn o? Ez qet derg meker. Ma tenya Japonya biyarme iman xo ver tey k Baur welat de nyadme! Wa her kes xo ra biperso. Gelo se aseno?



373

YEN ZGR POLTKA