XOSER WELAT: Paytext zerryan: AMED

Amed zey paytext Kurdistan yena hesibnay. Amed zerr vr Kurdan de cayek hera gno. Him bi mozak kultur, him het mmarya kehan him z bi serreberzya xo cay Amed cya yo. Demo ke behs Amed beno, ewil de Birc ci yen vr kes. Dsan Bircan de tarxeke xor nimiteyo.

09 Mayıs 2017 Salı | PolitikART

Cay Amed zerr vr Kurdan de cayek cya hera yo. Him bi mozak kulturan, him het mmarya kehan him z bi serreberzya xo cay Amed cya yo. Demo ke behs Amed beno, ewil de Birc ci yen vr kes. Dsan Bircan de tarxeke xor nimiteyo. La no nutey xo de ma wazen behs demografya, tarx, cografya, ziwan kultur qezayan Amed, y ke ar ma y dimil myan de ciwyen biker. Zey navenda Amede, arey  (qeza) ci z wayir tarxk kehan y. N qezayan ra yewe z rmge ya.

rmge 90 km rojawan Amed de ya. Namey xo y vern Germike yo. Herma rmge, koy ya. Perr rojhelat ra qunter Koy Akar de ya. Verhrayya erd rmge 1.032 km argoe yo. Berzya rmge ya behr ra 700 m ya. 78 dew 75 mezray rmge est . Gorey serhmara serra 2010 nufus rmge 50. 240 a. Defter Tehrr y Eyaleta Dyarbekir de yeno nti ke rmge Sencexa Amed ya. 


ERMGE/ABERNA

Wext Neoltk ra nsan tya de cuwyay. Maber serran 350-1260, herema rmge de Hr Mtan hikum sero by. Seba ke herema Amede bi taybet hard Mezopotamya n serdeman de derg aristanye by, her aristanya ke wayir hze bya, wato Mezopotamya desteser bikero. 

Maber serran 1260 ra heta serran 66 y vz. Asr,rart, skt, Med, Pers,Yewnan (skender), Ermen Araskyan, hikum kerdo. Bi gorey ttfaq tarxzanan yewn dore Hr-Mtan ke bawkal kurdan , na harde de cuwya y.

Movses pirtk xo y bi namey Cografyaya Ermenstan de vano; Wan ra heta Cizre bin fermandarya Araskyan de byo rmge z sencaxa 7. y Eyaleta bajar Alenke bya. Arask bawkal Ermenan . 

Serra 639ine, serdem Hz. Omer de Amed hereme kewt bin hukm destserdarya slam. Na rewe heta serran 661ine dewam kerdo. Dima ra z gorey rze Emew, Ebas, eyxan, Hemdan, beyn, Merwan Selq, hereme de by hikumdar. Maber serran 1185-1232ine de, hereme kewta bin hukme Artqyan. Pird Xabrman wext Artqyan de ameyo virati.  Maber serran 1420-1515ine de rmge kewta dest Mr Mirdsyan. 

Osmanyan muslumane Tirkmenke Qafqasya ra ard zey xeyl cayan Kurdistan, rmge de z bi ca kerd.  Xrc Tir Zafr ar rmge bi zaraway kirmanckye qisey keno.


Mratey kehan

rmge de kela, kilse xeyl camy tarxyan reyde, didi pird tarx z est . Her didi pird z em Snage ser o y. Yew var yew z vakr de yo. Pird Xabrman nizd dewa Xabrmane de yo. Rayira rmg, Swregi Helebe pra gire dano. Pirdko hrime kerreyan ra ameyo virati. Dergya ci 108 hrayya ci 5,5 metroy ya. Wext Romayyan ra est byo. Pird dyin bakr rmge de yo. Seserra 12ine de ameyo virati. Pirdko diime 18 metroy dergya ci esta. 

Germawa Belqse; Germawa ke namey xo dayo rmge. Germinya awe 47-48 derece ya. Zey cayk bifay yena nasnayi. Trzm areye de cayko muhm gena. Cayko bn ke z efsaney yeno qiseykerdi z Koy Bke yo. 


ANK/NG

areya anke/ng vakr rojawan Amede de ya. Amede ra 117 km dr ya. Berzya anke ya behr ra 1049 m ya. anke z herma koy de ya. Peym rerd anke 489 km argoe ya. Bi gorey serhmara 2010ine nufus anke 13.462 kes ya. Hr tax, 37 dew 32 mezray ci est . Vakr Amede de areya peyn a. Tkilya ci bi rmge, Erqen Amede ra est a. Namey anke yo vern imk o. imk yeno maney imh/avil. 

ar anke vr rewa aborye ra ko bajar girdan kerdo. Dewan de zaf kes nmendo. Hengura erab ya anke namedar a. 

Wext Osmanyan de het Kapikiran Mehmet Paay ra ameyo asmlekerdi. Kafkasya ra end malbat ard navende de bi ca kerd. Serran 1890 ra heta serran 1915 Ermeny anke ko Lubnan kerd tay Tirkmen bn z ard navende de bi ca kerd. 


areya aran

areya anke demke nehyeya Swerig b dima ra z bi Maden ya ameya giredayi. Serra 1934ine de bya nehyaya rmge. Serra1953ine de z kerda areya Amede.

Navenda anke de bi namey Tek Qela kelayke, xirbey didi manastiran pirdko tarx est . Pirdo ke serra 1603 de ameyo virati, berzya ci bi qas 150 metroy ya. Verya ke merdim bikewo zerrey anke, mil rat sero awanyka tarx ya berze xirabeye est a. Na kilse  manastir Ermenan a ortodoks ya seserra 15ine de ameya virati. Camya Mihemed El Beg serra 1688ine de, het El Beg ra ameya virati. 

Dewa Hngko/Yenkoy de bi namey Duden keftko xor est o. Wisar, payiz zimistanan tim awe ci ra herrekyena, la qet pirr nbeno. Qetlama Ermenan ra dima namey ci byo Dojeh Ermenan. Gorey vatian bi qefleyan Ermeny ard et na ikeft/br. Navende dew  anke y nizd navenda bi git Tirkmen . ank de asmlasyon vr tesr kerdo. Dew anke bi lehey kirmanckye qisey ken. 


GL

areya Gl kewena vakr Amede. 52 km dr navend sk a. Rerd Gl ko, gele dere y. em Dcle rojhelat Gl ra vyareno. Nika em Dcle ser o, Bendaw Knaya Qral Bendaw Dcle amey virati. Gl, yeno maney ar. Peym rerd Gl 450 km argoe yo. 23 dew 24 mezray Gl est . Bi gorey serhmera 2010ine nufus navende y dewan bi temam 23.239 o.

Namey ci bi Asrk Apals, bi Ermenk Velaraseko, bi Suryank Encl-Engelene bi Tirk Egil o. 


Merdimye r byo ca ware

Gl, cayko zaf kehan tarx yo. Serdem kerreyan ra heta nika merdimye r byo ca ware. Serdem Neoltk ra dima, hereme de Hr Mtan yen vnayi. No z tarx vz. 4.000-1.200y yo. Dime ra z het ar qewm cyayan ra yeno desteserkerdi. Goreyo ke yeno zanayi aristanyan rart, Med, Pers, skendero Pl, Suryan, Roma-Bzans, Ebas, Selq, Tmr, Akkoyn, Safev Osman Gl de hukum xo dayo ramiti. Coka dormey Gl de xeyl cay tarx est . 


Bajar pxemberan 

Hereme de op tarx y mendeyan ra yew z y Asryan a. Qelaya ke cayk tewir berz ser o ameya viraten hewna z lingan ser o ya. Dormey qela dere kelebest xor y. Kitka qela em Dcle ser o ya. Bin kela ra ar rayir awe amey virati. Qelaye sero wney qral Asryan est o. Vakr rojhelat qela de mezel qral plan Asryan est . Xeyl eser tarx bin awe de mend. Hr hemam tarx y Gl est . 

Navenda Gl de didi ney tarx est ke, nno zanayi i wext het kam ra amey virati.Namey n neyan bi awayko orjnal kirmanck yo. ney Ceyno (cnyan) ney Camrdo (camrdan). Gl de Goran Hz. Elyasa Hz. Zulkf Pxemberan reyde xeyl Gory Nebyan est . Coka Gl ra van bajar pxemberan. Navenda Gl de Mizgeftka tarx ya bi namey Camya Tacyan est a. Camye serra 1040 de het Pr Bedir ra ameya virati.Pr Bedir mr Gl byo.Myan Kela Gl de bi namey Drey ikeft kilseyke Xirstyanan est o. Kilsey diyine z y suryanyan o. No kilse z seserra 3ine de ameyo virati. Serdem Asryan de, Gl byo merkeza xirstyanye. Gl, zey areyka bi kirmanck yeno qiseykerdi, yena silasnay. 


HN

Hn 60 km vakr Amede de ya. areya Hn myan rzekoyan Torosan, maber di koy tveran/paralelan de ya. Heta serra 1958ine nahyeya Licye bya. Serra 1958ine ra dima bya areyka Amede. Pm rerd Hn 415 km argoe yo. Nika didi Hn est . Hnya Kehan Hnya Newye. Hnya Newye bad erdlerz 1975 maber Hnya Kehan Enqers de ameya virati. 

Navenda Hn bi lehey kirmanckye yeno qiseykerdi. Bi gorey serhmara 2010 nufus Hn 31.551 kesya. 21 dew 37 mezray Hn est . 


op Hr-Mtanyan

Hn, him zey navende him z zey hereme xeyl kehan a. Tarx herem heta neoltk ino. Hereme de op Hr-Mtanyan bi awayko zelal eysen. Hr-Mtan vz. 4000-1500 de serdar by. Namey dewa Hre Hrge serdeman Hryan ra yeno. Mezel ikeft hryan dormey heremede zaf . Bad Hr-Mtanyan Asr, skt Med, Pers, Makedon, Romay Bzans, hereme de by destserdar. Xeyl xirabe   zinaran sero hema z op xz nteyan nan yen vnayi. 

Hereme demko derg dr kewta dest Nribyan. 

Didi ntey ke het Tglaper ra, kerreyan ikeft Birqleyn sero amey nti, ewro  z est .Hn de bi namey Enkebr Enqers didi ney bifa proz est . 


LIC

areya Lic vakr Amede de ya 87 km Amede ra dr ya. Pm/maw rerd Lic 1.083 km argoe yo. Qada erd Lic z koyin o. Berzya Lic ya behr ra 1200 mtro ya. 56 dew, 112 mezra gmey areya Lic est . Gorey serhmara 2010ine nufus proyya Lic 26.793 a. 

areya Lic heremka stratejk a. Serdem Neoltk ra op merdiman est . 

Zey heme hereman Amede bi gorey wextan Med, Pers, skendero Pl, Rom, Bzans, Ebas, Merwan, Selk Osman hereme de by destserdar. Gorey erefname xeyl pirtkan tarxyan yeno vati ke, Herema Lic de cayo navend yo esl Entax byo. Nika Entaxe dewka qice ya 20 km dr Lice ya. 


Nitecayy esil kurd ermen y

Nitecayy Lic y esil kurd ermen y. end dewan de suryan z estb. Qirxn ermenyan de Herema Lic de z wehetko pl ameyo bikarardi. Heta erdlerz 1975 z end keyey ermenyan Lice de bib asinkarye kerd. Bad erdlerz nan z ko kerd. Nika Lic de ermen nmend . areya Lic ya kehan quntar Koy roy de b. Bi erdlerz 6 lla 1975ine xerq b. Gorey statstkan fermyan, erdlerzo bi maron 6,9 de 2.385 kesan cuyey xo vn kerd, 3.339 kes z dirbetin by 8.149 awan z wran by.

Lic bi qas tarxbyi xo cayko poltka yo z. Xeyl serrewedartox, oreger, roinvr, syasetkar ntox Lic ra vecyay. Ntox yewn eser kirmanck (Mewldo Kirdk-1892) Seyday Xas, dewa Hezana Lic ra yo. Reyna Ntox roinvr Kird Ahmed Ramiz Lic, Dewa Karincaxe ra yo. Lic dewan ci de de kurmanc kirmanck yen qiseykerdi.  

                               

PASOR

areya Pasor Vakr Rojhelat Amede de 127 km Amede ra dr ya. Hereme bi proy ko ya. Rerd Pasore gaz, gir, gele dere y. Pm rerd Pasor 1.601 km ergoe yo. ar tax Pasor est . Dlte, Darab, abernt Masirto. Bi gorey serhmara 2010 nufus Pasor proy 36.415 a. Navende dewan Pasor de bi kirdk kurmanc yeno qiseykerdi. 50 dewe 120 mezray Pasor est . 

Pasor cayko koyin stratejk o. Maber Amed, M, ewlik lihe de ca geno. Zey heremka gaban/ravrnay yo. Koyo tewir berz y herema Pasor bi berzya 2830 m, Koy Andoke yo. Herema Pasor de 4 em pl est . em Sinda/Sarme, em Hesenka/em Pasor, em ekiran/em Gis em Sorevange. Herema Pasor de ikeft zaf . ikeft Kanikan, ikeft Hevkan, ikeft Temiran ikeft Barine. Reyna maber Pasor M de Dehla Quling, Maber Pasor Lic de Koyo Sip Zozan Speylg cay namedar .


Kurd Ermen pya cuyay

Pasor girdayeya bajar M b. Heta serra 1927 nahyeya sencaxa Lic b. Gorey rwayetke Pa-sor ekyan pale/ yama sr ra yeno.Pala sre dima ra, bya Pasor-Pasr. Gorey rwayetk bn ra z pa serre sr ds, qela. Dso Sr/Qelaya Sre. 

Verya Qirxn herema Pasor de xeyl Ermen est b. Kurd Ermen pya cuyay. Bi qirxn 1915 amey inkerdi y ke mend z terk welat by. Qetlamo tewir gird Geley Tay Talor de virazyayo. Bi gorey erefnamey erefxan Bedls, herema Pasor de bi namey Zlan, Silman, Besyan, Bank, Hevd, Xald, Dilhran, Bocyan, Zikzyan Berazan, er est by.  

Pasor bi weykerdi kerrm birsim/pek boceg namedaro.  Temam Kurdistan Tirkya de serre 130-150 ton koze ra 45 ton Pasor de vecyeno. 


PRAN

areya Pran 92 km vakr Amede de ya. Herema Pran vr koyin a. Kita var Pran det o. Pm rerd Pran 975 km argoe yo. Berzya Pran ya behr ra 970 metre ya. 

Bi gorey statstkan serra 2010 nufus Pran 40.122 kes ya. ar Pran bi kirmanckye qisey keno. 37 dew 65 mezray Pran est .


Namey ci bi x Sed vila bi 

Gorey rwayetan ekya Pran, Pr ra yena. Gorey erefname, Pr Mensr herema Colemrge ra ameyo Gle de bi ca byo. Bad Pr Mensr lac ey Pr Msa lac Pr Msay Pr Bedir, bi prt destserdarye domnaya. Dergaha Pr Mensr dewa Drane de ya. N Pr, tenya oldare nye, eyn  wext de destserdar herema Gly z. O wext Pran z Gl ra girdaye byo. 

Pran serdem Osmanyan de dewka qice bya. Serra 1927 de bya nahyeya Meden. Serra 1951ine de bya areye dewlete namey Pran ro ci kerdo. Pran cayko tarx yo. Serdem Kerrayan ra nsan cuwyay. Z heme hereman Amede yewn dore Hr-Mtan Nar hereme de est .

Namey Pran bi terqa x Sed myan kurdan de vila byo. 

Dew Pran vr bi kirmanck qisey ken. Dew ke bi kurmanc yeno qiseykerdi z est .


Pird Haburman


Koy Veyveke


361

YEN ZGR POLTKA