LOTHAR BAIER* : Frantz Fanon jibrkir

Pirtka Fanon a bi nav Lanetlbyiyn Cihan di 1961 de hate weandin hna j mna pirtka her ba t naskirin e.

08 Mart 2017 arşamba | PolitikART

Frantz Fanon k ye? Belk xwendevan hevaln ciwan ev nav Fanon heta ro h nebihstine bihstibin j ji bra wan ye. Her kesn navsere ne, bi v nav re jibrbna serdemeke dewreke (er geln dinya syem li diji mhtingern dewletn Ewrp) bi erm hat nixumandin dsa t bra wan. Ev kes j ew in ku ber xwe ji bo geln bindest li cihana syem diandin, mijl dibn heta alkar j didan wan.

Pirtka Fanon a bi nav lanetlbyiyn cihan sala 1961an hatib weandin ew heta niha ya her ba t naskirin e. 

Sernivsa v pirtk heta strana nternational ya bi manfestoya ideteke bhevsar li dij mhtingeriya ermspiyan (bakr cihan) dike, l ro weke kevinby li rexek dirok hit j t bra mirovan.

Frantz Fanon 55 salan beriya niha mir, ne yek ji wan b ku ev ideta bhevsar dixwest, l bel ji bo pirsn ro j dikare bersivn xwe bibe ji bo fhmkirina pirsgirkn van bibe rojan avkaniyek.

Sala 1983an nivskarek frans y bi nav Pascal Bruckner di pirtka xwe ya bi sernivsa Hstir av zilam ermsp de fikir bingeha ramann Fanon pirr tund rexne dike dibeje: Hem fikr bingehn teork n Fanon bi kurt prozkirina cihana syem in. Bruckner dibje, ji lewma ne pewst e ku mirov xwe bi w mijl bike ji ber v j Fanon kiriye wehizkirineke bi kn. Heta ew kiriye scdarek raman v pirs dike: Neteweyn Yekby w keng ajtasyona li dij Rojava nijadperestiya li diji ermspiyan bike sc li diji mirovahiy?

L ro ev pirsn wiha ji aliy Naz yn doh yn n ve tn kirin.

Li Fransay sala 2000, bijka frans Alice Cherki pirtkek bi nav Frantz Fanon. Portreyek. Nivsandiye di ser de dibej ku ev ne bi armanca paraztina w ne biyogiraf ya w ye j. Bi v pirtk j mirov dikare hem hrsn nijadperest quret yn li dij yek d nikare xwe biparze, bne ber avan.

Cherki ya ku kea cih ya Cezar ye, Fanon 1961` mir, ba nas dikir. Ew bi hev re li nexwexaneya li bajerok Blida y li Cezar diixuln. Pit tevlibna Fanon a nav refn Bereya Rizgarya Cezar (FLN) j li Tnis bi hev re kar dikin. L ti anekdot ji jiyana pskiyatrst ji Martinique nanivse, ji ber ku Fanon bi xwe hercar digot, hrgiliyn jiyana w ne gelek girng in. 

Lewma tita girng ew e ku mirov bipketina fikr Fanon ji nava civak a derdora w di dtinn xwe y di nava jiyan de biopne. Wisa mirov dikare w ji nz ve nas bik.


Mamoste Aim Cesaire

Frantz Fanon sala 1925an li peytexta Fort-de-France ya Martinique (giravk Karibk) t cihan. Ew kur jineke Mulatt (nvcihyn Karbk) a ticar ya dikaneke pik dixebitne mrek re li asayia gmrik dixebite, ye. Ew di nava civaka frans a mhtinger de li ser giraveke ji her tit dr jiyana xwe ya zarokiy bi ert qannn li wir derbas dike. Pit helbestvan re mamostey dibistana bilind Aim Cesaire ji Paris vedigere Martinique, Fanon ciwan hn dib ku ji xeyn cihana girav pirr cihann din hene. Hindek pit v j bi destpkirina er cihan y duyemin, nzkahiya w cihana li dr Karibk bi avn xwe dibine. Ev nzkhevbn xewn xeyaln w yn li ser wan cihann biyan di cih de dikuje.

Ji ber ku Martinique j pareyek rejma Fransaya Vichy ye, pit sala 1940 dibe meydaneke komediya frans-welatperwer. Ev kes dixwazin aboriya lawaz ya ji ber er derdikeve hol, bidin jibrkirin. Ji lewma gelek ciwann Martinique ku ji ber nefesek bistnin, diin giravn nzk n di bin kontrola Inglistan de. Franz Fanon beriya dibistana bilind biqedne, bi hinek hevaln xwe yn din re tevl arta koalisiyona li dij Hitler dibe. Fermandar w j Charles de Gaulle e. Nav artea de Gaulle Forces Franaises Libres (Hzn Frans yn Azad) e. Ew ji bo perwerdeya lekeriy andin Bakur Efrkay pit v kete 1. Hza Mhtingehkiriyan de, ew a ku havna 1944an li peravn herma Provence (bar Fransay) piyn xwe avtin axa Ewrpay ji vir ve j bi ber bakur ve dimeiyan, hema li dv Arta Elman a vedikiiya.

Fanon ku li nz bajar Montbeliard birndar bb tevl rizgariya herema Elsass j b. Di nameyeke li w dem de ji d bav xwe re dibej: Ez poman bme. Titek nne ku w biryara min a bi lez rewa bike, ya ku p ez tevl erek ji bo berjewendiyn mirovn xwed mal milk n ku titek ne xema wan e. Fanon gelek poman bb, Cherki v ba dide xuyakirin, ji ber ku ew di nava w hz de ku lli dij nijadperestiya har a Naziyan ji Ewrpay r dike, bi xwe bi nijadperestiyek r bi r dimne. 

iqas lekern ji Martinique bi cil bergn xwe weke lekern ermsp n frans xuyadikin j, l bel pit ku ew kumn xwe ji ser xwe dikin, dsa bi pihnan li wan dixistin, hema wisa weke lekern mhtingerkiriyn ji Senegal, yn di nava er de p dihatin cezakirin. Di Gulana 1945an de di prozbahiyn serketinan de yn ermre heta mumkin b dihatin veartin.

Di pirtka xwe ya ewil de (Peau noire, masques blancs/ erm re, mask sp), ya sala 1952yan, Fanon heta j t hindik j be behsa van qewimnn nijadperestiya Ewrpiyan di nava arta antfast a de Gaulle de dike.  Analza w ya fireh ji hing ve aktuel e.


Pit Fanon li Fort-de-France dibistana bilind diqedne, vedigere Fransay li bajar Lyon li zanngeh dest bi xwendina tib dike. Li zanngeh die dersn feylesof Maurice Merleau-Ponty j, nivsa kovara Sartre ya bi nav Les Temps Modernes / Wextn njen j dixwne bi felsefeya Hegel j dadikeve. Di nexwexaneya bijk Saint-Alban a li herema Lozere j Fanon salek kar dike. Karbidest pskiyatrst w der Franois Tosquelles Katalon y ji Spanyay rev, h ti kes peyva Antpskoterap bi kar nedian li w der bi kar dian; Mirovn nexwe, hemre doxtor tevde pvajoyn n yn pskoterapk derdixistin hol. Pskiyatrn weke Jacques Lacan din dibistana w. Di bin bandora w de Fanon konsepta xwe ya terapiya civak bi p dixe.

Sala 1953yan Fanon doktor pskiyatriy bi destr dibe serdoxtor nexwexaneya bajar Blida y ku li baur Cezar ye. Li w der Fanon dibn ku doktorn din n li Cezara koloniya Fransay aliyek dibistana pskiyatriy digirin ku Ereban weke hoveber dibnin. Heta wan hing digot, pvajoya bipvena mejiy Ereban teqin maye lewma, ev genetk dibe sedema tevgern patalojk ango nexwe.

Li Cezar Fanon fr dibe nexwe malbatn wan di bin bandora civakeke mhtingerkir ya bi temam ji hev cudakir de ne.  

Ez li vir peniyaz her kes dikim ku analza Alice Cherki bixwne ya li ser civakeke cudakir ya w dem, lewma her ji bo her kesa ku ro nikaribe bne ber avn xwe ka ji ber i serhildana Cezar li dij tkiliyn desthilatdariya mhtingeran dest p kir, avkaniyeke ba e.


Pskiyatr siyaset

Fanon nedihit ku konsepta w ya terapiy ya bi hev re xebitna bi alikarn xwe yn Ereb, bi nexwe hemreyan re b astengkirin. Bi v xebata bi hev re wan heta bi rojnemeyek j diweand.

L jiyana naxwexaney pit serhildana sala 1954an diguhere, serhildan tesr l dike. Di nava nexwen ku diann wir de hin bi dtina idet trawmatk bbn, li yn din kence hatib kirin heta yn kenceker j hebn. Di Pirtka Lanetlbyn cihan de behsa hinek ji van kesan t kirin. Bi rya hinek sazmann xiristiyan re, yn ku li nexwen serhildran miqate dibn, Fanon bi tevgera siyasi a serxwebnxwaz re tekiliy datn.

Pit biryara dewleta Frans ya di bin serokkomar Partiya Sosyalst (PS) Guy Mollet de, ku dixwest serhildran bi alkariya leker polsan tk bib ti daxwazn wan qebl neke, Fanon ji kar xwe y serdoktoriya naxwexaneya Blida stfa dike tev jina xwe ya Frans, Josie kur xwe Olivier mala xwe bar dike bajar Tnis, ango w cih Meclsa Cezar ya demk l b.

Li wir j ewil kar pskiyatiriy dike, l hd hd li ser xwesteka epgirn di nava tevgera rizgariy de dikev nava xebatan siyas j. Koordnatoriya rojnameya FLN El-Moudjahid dike. Pit lankirina serxwebna Ghanay ji aliy Kwame Nkrumah ve sefriya Cezar li peytexta w Accray qebl dike. Ji ber hevaltiya w ya bi serokkomar Ganay re, dikare pirsgirkn di avakirina dewleteke serbixwe ya Efrikay de derdikevin hol, ji nz ve biopne. Sala 1959an pirtka w ya duyemn a bi nav Lan V de la revolution algerienne / Sala 5an a orea Cezar ji weanxaneya Franois Maspero y ciwan derdi. Ev pirtka ku ji aliyek ve qirkirin kutina gel Cezar ji aliy dewleta Frans ve scdar dike, li mil din banga dewleteke Cezar ya azad a siberoj dike ku li wir Ereb, Kabl, Cih Xiristiyann Ewrp wekhev li rex hev bi hev re bijn. Hindek pit wean, li Fransay ev Pirtk hat qedexekirin.

V qedexey nav Frantz Fanon jixwe ji n ve dida naskirin, nexasim j li Efrikay li pareyn din n cihan ango bi gotina etnologn Frans n w dem Albert Suvy Georges Balandier li cihana syem (Tiers-Monde). Ji ber ku Fanon d tevl kongreyn navnetewey yn li her der cihan dibe, hikmeta Fransay her j te, dixwaze tevlbna w asteng bike. Di qezayeke trafk de bi Fanon li Fas bi giran birndar dibe pit w j bi erebeya kesek Cezar ku dixwest tev Fanon jina w tevl konferansek bibe, bombe diteqiya. Ew kesn ku dixwestin Fanon bimir, d ne hewce b ku xwe binin, ji ber ku di saln dawiy yn 1960 de diyagnoza pener li Fanon t kirin. Fanon doktor dizanib ku d ji w re pirr wext nemaye. Di bihara 1961 de ji weanger Maspero re dibj, ew pirtkeke din j binivsne. Di ve pirtke de naxwaze ten behsa Cezariyan were kirin, ew dixwaz qala hem welatn ku d xwe ji mhtingeriy xilas dikirin, bike. Yek bi yek ben xwe dide Claude Lanzmann ku sererastkirina kovara Temps Modernes dike ew j wan dide dest Maspero. Li ser xatr Fanon, Sartr j j re soz dide ku pgotinek binivse. Niv cotmeha heman sal Fanon by bi dil w be radikin nexwexaneya leker ya li Bethseda ya nzk paytexta Dewletn Yekby yn Emerkay Washington. Li w der, sisiy Kann, pirtka w ya n apkir dikeve dest w. Sernav w j wek li ser xwesteka w bb Lanetlbyiyn cihan. S rojan pa, e Kanna 1961, Fanon di 36 saliya xwe de dimire. Li ser xwesteka w, ew li ser bostek axa hat rizgarkirin, li ser snor bi Tnis re vedirin. 


* Wergera ji Elman Rnas Hoser


Peyama Fanon a bi v pirtk i b?


Belk hinek kes ji pgotina Sartre ya kndar a li dij mhtingern Ewrp derbas nebn e, l bel nivskar Fanon ten daneketiye bi lanetkirina desthilatdarn mhtinger re ya tij ji gotinan. Ew dizanib ku serdema mhtingeriyan di sala 1961 de by ku karibe bi n ve b vegerandin, qediyab; ew bang li civakn dewletn d serbixwe dikir da ku nekevin xefkn zihniyeta mhtingehkariy ku w li pit xwe hitibn. 

Beeke navend di v pirtk de Kmasiyn breweriya netewey ye. Li vir Fanon ji geln cihana syemn dixwaze ku di dewletn xwe de y n tn avakirin, burjvaziyeke xurt ya biratiya gelan qebl dike, bidin kirin.

Fanon di hiyarkirinn xwe de dibje, ev pk ney, hing ewn ku hesabn bik di sere wan de hene ticarn edeta mezax ne, w weke karkatrn irkn xwe yn Ewrp, bi ser kevin. Pit v j tevgern azadiy dibin wek partiyn yektiyn ji diktatoriya burjwaziya b maske, b makyaj, b wijdan tinaz. B perspektiveke netewey d rya ku civak ber bi diktatoriya eret bibe, ne dr e pirsgirkn mezheb etnk derdikevin p ku netewe dewleta ciwan xirab dikin. 

Wexta serxwebn bi kf co bi pirrala dihatin prozkirin, Fanon tehlkeyn li pber ciwakn nsazby di demek de bi zelal analz dikir. Titn li Cezar dibin, pit Boumedienne yn li Nijeriyay, li herma Kongo, li Sdan, li Rwanda gelek devrn din qewimn. Fanon beriya niha bi 55 salan ev weke htmal didt. Wexta Lanetlbyiyn cihan ba bihata xwendin, mirovn li Ewrpay w ewqas li pber van qewimnan a mat nemana hindik j be, tbigihita ka sedemn van qewimnan i ye. Gil hazina mirov ji w bike, tn ew e ku w hv nedikir ku ev qewimnn wisa bi rast j bidin der.  


307

YEN ZGR POLTKA