MEDEN FERHO: ROMANA KURD, ROMANA AGIR E

Edebiyat, di himbza civaka xwe de t afirandin. Ji rastiya civak drketina edebiyat, biyan ye, ji ppnka dev deriy mala xwe dr e gerdn nabe.

08 Mart 2017 arşamba | PolitikART

Nivs huner e, nivskar j afirger v huner ye. Her nivskar, lehengn xwe, bi hest xeyaln xwe, bi hi hewngriya xwe bi can beden dike, di hunandineke hostay de di chaneke n de ruh p tne. 

Destpk!... 

Wek gotinek xuya dike, l tirs diafirne. 

Tirsa despka roman mezin e. Ne ten di nivsandin de, mirov ji bo destpkirina her tit, dikev nava lgerinan, nexwasim di avakirina chaneke n de. Roman chan e hevok kilta dergeh v jiyan ye. Ya balk, di hem mikurhatinn romannivsan de, ev tirs heye. Ji ber ku her kes, nivsandin huner qebl dike, huner j, bi nirxan ve girday ye, ev j estetzekirina giranbiha ye. 

Romannivs macerayek dr dirj e; hem aliy teknk, hem aliy xeyal, hem jiyana rojane... Ten ev j ne bes in, byern rojane, serphat rookn travoto derdikevine pber mirov. Herodotos j, bi rokn travoto b bav drok. Ev j, riya maceray bi efsn dike. Efsnn di efsaneyan de veart... 


Gzergeha romana kurd agir e!

Kurdistan di agir xwe de dikele. Ev agir bangek dike, ji bo estetka bilind bangek dike, ji bo dagirtina valahiya drok, ya ziman, ya kultur bangek dike. Guzergeha ji n ve byn diqre. Slogan ev e, hebn... Di hebn de ore heye, ore sef bi sef dimee agir heye, xwn heye. Romana agir, h ne hatiye nivsandin xwn dirije. Guzergeh r ye, vekiriye. R vekiriye, nivskar peya ne westiyay ne, westandin pirr al ye... Kurmbn, sexelbn heye... Wek birneke mmar ye, derman w, wek Musa Pxember gotye, nifan dixwaze. Romana Kurd h nifek temam nekiriye. 

Mirov alak ye, mirov ne alak, ket ye, yek ji ker ye. Ketin j rewn kaotk derdixe. Li hember v, afirgeriya tr cewher div. Div gotinn nivskar j bi du avan semax bibin polay bin... Cewher hem estetk, hem retorka li dora rastiyan e! 

Mekanizmeyn pskolojk, yan j mekanzmeyn davik-xefk nivskar Kurd asteng dike. 


Roman bazar

Di nivskariya Kurd de, mixabin pisrgirka bazar j heye. Ev pirsgirk wek ejderhay di avkaniya av de rnit be peka av berned ye; Ji bo v j pdiv bi Rasteman heye, Rastemn Zal! Pirran di kesn ku chana entelektueliya Kurd, ji civak dr dikin, bi himendiya dijmin, nivsandina bi ziman qedexe, yan j bi ziman nay zann, bi gotina kes naxwne, kes fm nake bi cezay dardekirin dardebikin, bazirgan selefkariya Hec Pepe dikin. Haa, bila a ney fm kirin, ez behsa bazara firotina pirtkan nakim, bguman bazara pirtkn Kurd, biqas ziman nay zann, nay fm kirin bazareke qedexe fail e. L bazara rut ye, div kes nekeve v gunehkariy. Div tevahiya nivskarn ku bi ziman Tirk, Ereb dinivsin, biqas Suzan Samanci degel bin, dilsoz bin. Biqas ku karibe bi Kurd binivse bi ziman nizanb, li Bruksel gote min, ez fr bibim bi ziman dayika xwe binivsim. Ziman ten ne axaftin e, wazek jiyan ye. Ev helwesta Suzan Samanci, ew tr e ku ber bi bedena tartiy ve die. 

Nivskar, ji bil nasname firaz, bi pirtkn xwe nefes didin distnin. 

Min ji bo v helwest nivskarn di kategotiya nostalj de digevizin; di derya propagandaya medya mehmetck de, di chana entelektueliya duopolst de, bi gotina baltiy xwe j derdorn xwe j bixapnin; di exlaq qumarbaz Balzac de kor kerrende dibin, gotina pax-monopol bi kar anb. Di v gotin de israr dikim. Ji bo v cre nivskariy, ez tkiliya ziman mej nabnim. Di van cre nivskaran de, ziman mej hev temam nakin. Ziman berdevk mej ye, pale ye, l li cem van cre nivskaran ne wisa ye. Dema ziman bje, dil nebje, mej, ne li aliy rastiy ye. Dema ku ziman mej tkildar hev nebin, biyanbn, yan j nostaljzm dest p dike. Ev j hem lgerna kariyera li derve ye, hem xeta felcbn ye. 


Bajarn ehdan netera Balzac

Huner afirger ye, huner Kurd kor seqet j be, di riya afirgeriy de dimee. Ev kfxwe ye. L div xwe ji kurisandin, kulokekirina hzn dagirker rizgar bike. Di mercn Kurdistan de, binbar berpirsiyariya nivskarn Kurd, esl kar nivskar berdevk ye, esl kar lehengn romana Kurd j degel cengawer ye. Div ew zincr leleya ku di nava sed sal de hatiye idandin, were qetandin, gel Kurd ji bserberiy b rizgarkirin. Huner amr her ba y perdekirina civak ye. Du cendirme=gundek bo, mamosteyek=qedexeya ziman e... Di qonaxek de ku bi tkona sihhet salan, displneke akademk derketiye hol kimat gel rabye ser piyan, chan, wek Stalingrad bajarn Kurdistan wek bajarn ehdan bi nav dike, pwist bi netera Balzac heye. 

Em vegerin destpk ji end romann Kurd mnakan bidin: 

Frgn Melk Ayko; Siya Dema Bor... rp, 7... be yek:DSKO, Deng dahol bi w guminiya xwe, hem amran difetisand. 

Xurd Mrzeng; Snor... rp, 3... Em dibjin: CizrA Botan, l biyan dibjin: Mezopotamya. 

Yaqup Tilermen; Bavfileh... rp, 7... Wney Di ev De Hat, Dsa, fena her evn say, tij mirov bn, kevena asay. 

Hesen Huseyin Deniz; Hv Her Dem Heye... rp, 11 Bi tke tka saet re hat ser hi xwe avn xwe, ji hev vekirin. 

Diyar Boht; Soyraz I... rp, 7... Siwar Hesp Kmt, Rojek ji ron bihar, -ew bihar ji biharan teva xwetir e- zilamek biyan, siwar hespek kumt, biserber, bi al apik, bi kum koloz, simblbaday, rkurkir, enfireh, kexe, bizendbend lihevhat, li pita gund, bi awayek jixwebawer bi pozbilind ji hesp xwe peya dibe. 

Mirov dikare mnakan zde bike... L bes e aret dikim, xwendin gava yekemn ya pratka nivsandin ye, gava duyemn j nivsandin e. Nivsandin alak ye. Me, li jor j got, mirov bi xwe alak ye, mirov ne alak nne, yek ji ker ye... Ker pez e, gel Kurd ew siyaseta kujer p kiriye, d gel e!... 


Div nivskar heta bifre bixwne

Ev nivsa min, bi naveroka xwe, belk li der daxwaza berpirsiyar kovar be: L ez dewam dikim: Div nivskar bixwne, xwe dagire, heta bifre bixwne: Di xwendin de merc sereke, ne ten bi avn re belek xwendin e; bi mej, bi hi raman dtin fmkirina rastiya di nava hevokan de veart. L hember yobazzma dewleta fast, ev merc sereke ye. pirsa ez bim ez awa binivsim gelo, div chana mejiy mirov dagire. Li asoyn dr hey dr bigere, wek siwar hespa kmet ya Diyar Boht, di deta fereh ya mej de, bi teleb bie were... L mna Frgn Melk Ayko, div deng dahola bi gumen nebe!... Bi gotinn daw, bal kiandina ser macereya nivskariya Kurd e; nivskariyek ku temen nifek derbas nekiribe, div bhtir ji nivskarn chan teva, li xwendekarn paerojan bifikire. ro, xwendina Kurdan, ji pitirpr, pr doh ve hatiye qedexekirin. Bazar kor tine kirine... Weanxane li riyn zivrandina erxa aboriy digerin. 

Ciwann Kurd di nava tevgerek drok de ne. 

Ciwant njen ye, nbn e her dem ba in, delal in! 

Sibe gelo? 

Gelo pirtkn nivskarn Kurd, avdriya ro dikin yan na? Ji bo nif paerojan, w bibin amr avkaniyn di magazna kultura Kurd de, yan na? Div em zanibin, ciwann paerojan w ji yn ro alaktir bin. W di romann Kurd de li karaktern dema ber xwe bigerin. Ew karaktern ber wan, mrateyek dihle ciwann n w bixwazin ku yn ber xwe nas bikin. Riya naskirina wan lehengan j roman e. Div ev katagor b berfireh kirin, amr hene, nivskar j hene. Nifn paerojan w maf di xwe de bibnin ku hesab avdriya nivskar bikin, w bixin ber lpirsn. Eger bersiva xwe di roman de nebnin, w bipirsin. Serdema me agir e, div em bi agir bilzin... Serdema me bablsok e, div em bablsok bidin xuya kirin. Lewleba meka keyandina haveyn jiyan, biqas aqberka xezeba dijmin bi hz bye. Feleka xayin, nema dikare bi ciwanan. Div nivskar j qelemoriya xwe li dij felek bi kar bnin. 


Afirandina karaktern bi karakter

Ligel lstikn zarokan, rondikn dayikan, fantaziya mirovan; di mnakn nivskarn chan yn dema er azad orean de; gotina Freud ku dibje, her kesa di roj de xeyalan dike, j w ye ku ew ten xeyalan dike, ji xwe re bikin guhar, xwe ne emirnin, dereng nemnin. Nivsandina bi ziman zikmak, ba destpkirin, rast destpkirin, bi hz destpkirin, dikare me bigihn armanc. Li gel rast xwe destpkirin, ba xwe domandin. Div em zanibin, dijmin xeyaln gel Kurd j dagir kirine. Di demeke ku bi hezaran nivskar, rewenbr, akademisyen, mohra xwe li peymana li dij er dagirkeriya Kurdistan dane, tne girtin, ji kar tne dr kirin, gelo meyla ber bi tekelstiya badst iye? Mirina bi sax ye. 

Hing em nikarin karaketern b karakter biafirnin. 

Pdiviya me bi karaktern bi karakter heye. 

Pdiviya me bi sehhkirina nivskariya me heye. 

Mehmet Uzun j, Firat Cewer j, di v babet de gavn a avtin. 

Frgn Melk Ayko j, bi romana Siya Dema Bor, ew karekter kirin leheng romana xwe. Eger ne a bim, di chan de mnakek ten ye. 

Weyt jar, li bejna nivskariya Kurd nay!... 

Edebiyat, di himbza civaka xwe de t afirandin. Ji rastiya civak drketina edebiyat, biyan ye, ji ppnka dev deriy mala xwe dr e gerdn nabe. J. Paul Sartre dibje: Li ku der hukumraniya poltk hebe, li wir hukumraniya berheman, hegemonya abor j heye. Ev j eqberka tkbirin ye. Li Kurdistan birdoza dojeh brdoza tevneprk, di dema serdestiya Fewz akmak Ismet Inonu de ketin pratk. Ev brdozn aboriy ne, ji bo civak di aliy abor de dl werin girtin, b rade bibin, tne bikarann. Di encama w de j, Plann erq Islahat amade kirin. Zdetir ji sed sal ye ku ev hukumraniya pirral li Kurdistan heye. Li welatek mit bi paradoksan, div romannivsn Kurd, komediya mirovahiy, di kesayeta Kurdistan de an mirovahiy bidin. 

Ya h, illa h!... 


227

YEN ZGR POLTKA